Ποιος ήταν ο Μάντης Τροφώνιος;

Υπάρχουν πολλοί μύθοι για την καταγωγή του Τροφώνιου. Μια εκδοχή λέει ότι ήταν γιος του Απόλλωνα και της Επικάστης και αδελφός του Αγαμήδη. Άλλη εκδοχή του μύθου είναι ότι είναι γιος του Εργίνου, βασιλιά του Ορχομενού και της Ιοκάστης

Ο Τροφώνιος και ο αδελφός του ο Αγαμήδης ήταν από τους καλύτερους αρχιτέκτονες. Σε αυτούς αποδίδουν την κατασκευή σημαντικών κτιρίων. Το σπίτι του Αμφιτρύωνα στην Θήβα, το ναό του Ποσειδώνα έξω από τη Μαντίνεια, έναν αρχαιότερο ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς, το θησαυρό του Αυγεία στην Ήλιδα, το θησαυρό του Υριέα, πόλη κοντά στην Αυλίδα, το ιερό του Απόλλωνα στις Παγασές και άλλα πολλά αξιόλογα έργα.

Πρώτος μύθος:

Σύμφωνα με κάποιο τοπικό μύθο όταν τα δυο αδέλφια κατασκεύασαν το κτίριο όπου αποθήκευε το θησαυρό του ο Υριέας, άφησαν σκόπιμα μια κρυφή είσοδο, μια άχτιστη πέτρα για να μπορούν να μπαίνουν κρυφά μέσα και να παίρνουν διάφορα κομμάτια από το κρυμμένο θησαυρό. Ο Υριέας αντιλήφθηκε ότι κάποιοι του έκλεβαν κρυφά το χρυσό του, έστησε παγίδα. Έβαλε πάνω από τα πιθάρια του με το χρυσό και το ασήμι ειδικά δόκανα που θα αιχμαλώτιζαν τον εισβολέα. Μπαίνοντας τα δυο αδέλφια το βράδυ στο κτίριο του Υριέα το δόκανο αιχμαλώτισε τον Αγαμήδη. Για να μην αναγνωριστεί ο Αγαμήδης ο Τροφώνιος του έκοψε το κεφάλι, το οποίο πήρε μαζί του και εξαφανίστηκε σε ένα χάσμα, το γνωστό βόθρο του Αγαμήδη στο άλσος της Λιβαδειάς. Από την περίοδο αυτή ο Τροφώνιος θεοποιήθηκε, ίδρυσε το γνωστό μαντείο με το όνομά του, του οποίου η φήμη ξεπέρασε τα όρια της Ελλάδας. 
Δεύτερος μύθος:

Ο μύθος αυτός λέει ότι όταν τα δυο αδέλφια έκτισαν το ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς, ζήτησαν από τον Απόλλωνα να πληρωθούν για την εργασία τους και να τους δώσει ό,τι καλύτερο αυτός θεωρούσε. Ο Απόλλωνας τους ζήτησε να περιμένουν επτά ημέρες για να τους πληρώσει και μέχρι τότε τα αδέλφια έπρεπε να τρώνε και να πίνουν. Ακολούθησαν τη συμβολή του θεού. Κουρασμένοι την έβδομη μέρα ξάπλωσαν και κοιμήθηκαν. Ποτέ τους όμως δεν ξύπνησαν, οι θεοί τους χάρισαν ένα ευτυχισμένο θάνατο. Ο Απόλλωνας για αμοιβή έδωσε στον Τροφώνιο μαντικές ικανότητες.

Πώς βρέθηκε το Τροφώνιο Μαντείο;

Μεγάλο κακό έπεσε κάποτε στη Βοιωτία. Δύο χρόνια είχε να βρέξει και τα σπαρτά δεν φύτρωσαν και οι κάτοικοι υπέφεραν. Αποφάσισαν οι βοιωτικές πόλεις να στείλουν αντιπροσώπους στο μαντείο των Δελφών τους «θεωρούς» για να ζητήσουν βοήθεια από το θεό Απόλλωνα. Η Πυθία είπε ότι μόνο στο μαντείο του Τροφωνίου, στη Λιβαδειά, θα μπορούσαν να πάρουν βοήθεια.

Οι Βοιωτοί αντιπρόσωποι ακολούθησαν την πρόταση της Πυθίας, έφτασαν στη Λιβαδειά, αλλά δεν μπόρεσαν να βρουν το μαντείο του Τροφωνίου. Ψάχνουν παντού χωρίς αποτέλεσμα. Τότε ο γεροντότερος των «θεωρών», ο Σάων, από το Ακραίφνιο, παρατήρησε ένα σμήνος μελισσών και τότε φωτισμένος από υπερφυσική έμπνευση, αποφάσισε να το ακολουθήσει. Οι μέλισσες μπήκαν σε ένα σπήλαιο, μπήκε και ο Σάων μέσα και εκεί ανακάλυψε το ιερό.

Κατά τους αρχαίους οι «μέλισσες» συμβολίζουν τις ψυχές, που έζησαν στη γη με δικαιοσύνη και επιστρέφουν στον ουρανό ικανοποιημένες, διότι έφεραν εις πέρας το θεάρεστο έργο. Ο Σάων ακολούθησε την πορεία των μελισσών και εκεί συνάντησε τον Τροφώνιο.

Εκεί ο Σάων διδάσκεται από τον Τροφώνιο την ιερουργία, γίνεται έτσι ο πρώτος ιερέας, θυσιάζει και παίρνει τον σωτήριο χρησμό. Ο βοιωτικός ουρανός, χάρη στις υποδείξεις του μαντείου, γέμισε από σύννεφα και μια ευλογημένη βροχή πότισε με χοντρές ψιχάλες τη διψασμένη γη. Ξανάρθε η χαμένη ζωή, τα γεννήματα και τα άλλα αγαθά πλημμύρισαν και πάλι.

Τι ζητούσαν να μάθουν οι πιστοί που επισκέπτονταν το Μαντείο του Τροφωνίου;

Ο Παυσανίας μας αναφέρει σχετικά με την αποστολή του μαντείου ότι,  «εδιδάσκοντο τα μέλλοντα».Αυτή η αόριστη έκφραση, δίνει την εντύπωση ότι στον Τροφώνιο δίδονταν χρησμοί σχετικοί με την μελλοντική έκβαση κάποιων ατομικών ή συλλογικών υποθέσεων. Όμως, ο νεαρός Τίμαρχος, διηγούμενος τα όσα γνώρισε μέσα στο άδυτον, μιλά για μεταθανάτια πορεία της ψυχής. Μάλιστα, όταν ζήτησε από το δαίμονα ( άγγελο) που τον συνόδευε, να πληροφορηθεί τα «πάντα», δηλ. τα επίγεια όσο και υποχθόνια, πήρε την απάντηση ότι, το μαντείο «ελάχιστη σχέση έχει με τα εγκόσμια».     

Σκοπός του πιστού – χρηστηριαζόμενου ήταν η απόκτηση των απαραίτητων πνευματικών εφοδίων για την ορθή πορεία του στον επίγειο κόσμο και η προετοιμασία του για τη μέλλουσα ζωή

Άσημοι και διάσημοι στα χρόνια της λειτουργίας του επισκέπτονταν τη Λιβαδειά, της δημιουργούσαν κίνηση και της έδιναν ζωή. Οι χρησμοί του ήταν πάντοτε αξιόλογοι και βαρυσήμαντοι.

Η διαδικασία της χρησμοδότησης στο Τροφώνιο Μαντείο

Σχετικά με τον τρόπο, που γινόταν η χρησμοδότηση, ο περιηγητής Παυσανίας μας δίνει τις πιο πολλές πληροφορίες.

Ο πιστός έπρεπε να κάνει δίαιτα και να παραμείνει μερικές μέρες στο ιερό του Αγαθού Δαίμονα και της Αγαθής Τύχης (ξενώνας). Καθημερινά έπρεπε να θυσιάζει σφάγια στον Τροφώνιο, στα παιδιά του Άλκανδρο και Έρκυνα, κι ακόμα στον Απόλλωνα, στον Κρόνο, στο Δία Βασιλέα, στην Ηνιόχη Ήρα και στη Δήμητρα Ευρώπη, που τη θεωρούσαν και τροφό του Τροφώνιου. Όταν τα σπλάχνα κάθε θυσίας φανέρωναν στον ιεροσκόπο ότι ήταν ευπρόσδεκτος ο πιστός από τον Τροφώνιο, τότε προχωρούσε στις επόμενες διαδικασίες. Την τελευταία νύχτα της προπαρασκευής έπρεπε να θυσιάσει ένα μαύρο κριάρι στου Αγαμήδη το Βόθρο, που ήταν υπόγειο θυσιαστήριο. Αν και αυτή η θυσία ήταν ευπρόσδεκτη τότε οι ιερείς τον οδηγούσαν, τις προχωρημένες ώρες της νύχτας, στις πηγές της Έρκυνας.

Εκεί τον έλουζαν στα κρύα νερά της και τον άλειφαν με λάδι, τον αρωμάτιζαν και τον θυμιάτιζαν δυο παιδιά της Λιβαδειάς, 13 περίπου χρόνων, που τα έλεγαν « Ερμές».

Τα παιδιά παίρνουν το όνομα του Ερμή του Ψυχοπομπού, του οδηγού των ψυχών στον Άδη,  γιατί και αυτά είναι  οδηγοί του πιστού  σε μια υποχθόνια κάθοδο, που εδώ είναι η κάθοδος στο μαντείο - τάφο.

Μετά έδιναν στον πιστό να πιει νερό από την πηγή της Λήθης, για να λησμονήσει ότι τον απασχολούσε από τα εγκόσμια κι αμέσως μετά του έδιναν νερό από την πηγή Μνημοσύνη, για να θυμάται όσα θα έβλεπε ή θα άκουγε  στο άδυτο. Σήμερα δεν γνωρίζουμε που βρίσκονται αυτές οι δυο πηγές.

Μετά αφού τον έντυναν με λινό χιτώνα, ταινίες στη μέση και  τοπικά σανδάλια στα πόδια, πήγαιναν τον πιστό, για να προσευχηθεί στου Τροφωνίου το ξόανο, που το είχε φιλοτεχνήσει ο Δαίδαλος και που μόνο οι μαντευόμενοιμπορούσαν να το δουν. Ο πιστός πλήρωνε τον πελανό, το αντίτιμο για να αγοράσει  τις μελόπιτες ( κάτι σαν τηγανίτες). Το ιερατείο ήταν εκείνο που καθόριζε την τιμή της μελόπιτας ανάλογα με την οικονομική κατάσταση του πιστού. Τις μελόπιτες τις κρατούσε για να τις προσφέρει στα φίδια που θα συναντούσε στο άδυτο για να μην «αδικηθεί», δηλαδή θα τις πρόσφερε ως τροφή στα φίδια για να μην τον ενοχλήσουν.

 Καθαρός στο σώμα κι εξαγνισμένος στο νου και τη ψυχή, μετά την ψυχρολουσία, τη δίαιτα και την προσευχή, προχωρούσε ο πιστός γεμάτος ελπίδες για το άντρο, όπου θα επικοινωνούσε με το θεό.

Από την είσοδο του Μαντείου, ο πιστός, κατέβαινε με φορητή, στενή σκάλα στο  θολωτό θάλαμο κρατώντας στα χέρια του τις μελόπιτες, ξάπλωνε στο δάπεδο, έμπαζε τα πόδια του σε μια στενή τρύπα, που βρισκόταν στη βάση του τοίχου κι από εκεί, σαν από δίνη ορμητικού ποταμού, απορροφιόταν κι έφτανε αλαφιασμένος στο άδυτο.

Στο άδυτο ο πιστός έβλεπε οράματα και άκουγε λόγια τρομερά, που σήμαιναν τις θελήσεις του θεού. Μετά οι ιερείς από την ίδια τρύπα και με τα πόδια προς τα επάνω τον επανέφερναν και τον κάθιζαν, αναίσθητο σχεδόν, μετά από αυτές τις δοκιμασίες, στο θρόνο της Μνημοσύνης, που δεν ήταν μακριά από το μαντείο. Αυτός έλεγε, όσα είδε και άκουσε, οι δε ιερείς τα συναρμολογούσαν κι έβγαζαν το χρησμό, τον οποίο και του τον έδιναν γραμμένο σε πινακίδα.

Λέγεται ότι όσα έβλεπαν και άκουγαν μέσα στο άδυτο ήταν τόσο τρομερά, ώστε οι συγγενείς τους, που τους παραλάβαιναν στην έξοδο, υπέφεραν να τους συνεφέρουν. Μερικοί μάλιστα από τους πιστούς  έμεναν μελαγχολικοί κι αγέλαστοι σ΄ όλη τους τη ζωή. Ένας εξ αυτών που είχε χάσει την ευθυμία του αναγκάστηκε να πάει στην Πυθία, στο Μαντείο των Δελφών για να θεραπευθεί.