Άνοιξη- αναγέννηση της φύσης (Μύθοι – Σύμβολα – Παραδόσεις)

Η γη όπως ξέρουμε κάνει δύο σημαντικές κινήσεις, μία περιφορά γύρω από τον ήλιο (ετήσιος κύκλος) και μία περιστροφή γύρω από τον εαυτό της (ημερήσιος κύκλος). Ο συνδυασμός αυτών των κινήσεων είναι που δημιουργεί τις 4 εποχές.

Τον ερχομό της Άνοιξης σηματοδοτεί η εαρινή ισημερία. Οι παραδόσεις λένε ότι η γη ήταν κάποτε ξαπλωμένη ότι δεν υπήρχαν οι 4 εποχές, ότι στο ένα ημισφαίριο ήταν πάντα καλοκαίρι και στο άλλο πάντα χειμώνας. Σύμφωνα με τον μύθο κάποια στιγμή  η γη  έγινε μια σφαίρα που την διαπερνούσε κάθετα ένας άξονας, στον οποίο περιφερόταν γύρο γύρο. Από τότε ξεκίνησε η εναλλαγή των εποχών, τότε ξεκίνησε ο χρόνος να είναι κυκλικός

να υπάρχει ο θάνατος και η αναγέννηση της φύσης.

Πάντα οι γιορτές τις άνοιξης σε όλους τους πολιτισμούς ήταν γιορτές χαράς, ανανέωσης με κίνηση, με χορό, με τραγούδια.

 Υπάρχουν λουλούδια παντού και στολίδια στους ανθρώπους και στα σπίτια, υπάρχει πλούσιο ποτό και φαγητό και ασυγκράτητη χαρά, γιατί ένας νέος κύκλος θα ξεκινήσει.

Εξάλλου παραδοσιακά οι χοροί που χορεύονται στις γιορτές της Άνοιξης είναι κυκλικοί ή μάλλον σπειροειδείς. Ορισμένες χώρες τηςΕυρώπης διατηρούν ακόμα παραδόσεις, όπου οι νέοι ενωμένοι σε μία σειρά χορεύουν στα δάση περνώντας ανάμεσα από τα δέντρα και έπειτα κατεβαίνουν στην πλατεία του χωριού και συνεχίζουν να χορεύουν σε κύκλο. 

   1. Την πρώτη μέρα του Μάρτη, για να αποτραπεί η βλαβερή επίδραση του ήλιου, τα παιδιά φορούν «μάρτη», στον καρπό του χεριού ή στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού. Είναι ένα βραχιόλι φτιαγμένο από κλωστή άσπρη – κόκκινη ή χρυσή. Διάφοροι μελετητές λένε ότι αυτό σχετίζεται με την «Κρόκη», που οι μύστες των Ελευσίνιων μυστηρίων έδεναν στο δεξί χέρι και στο αριστερό πόδι.

 

Τα παιδιά το φοράνε μέχρι να δούνε τα πρώτα χελιδόνια. Τότε θα κρεμάσουν το βραχιόλι στο κλαδί ενός δέντρου για να το πάρουν τα χελιδόνια που φτιάχνουν τη φωλιά τους. Σε άλλες περιπτώσεις τα παιδιά φοράνε τον «Μάρτη» μέχρι την Ανάσταση και τον κρεμάνε στο φιτίλι της λαμπάδας τους για να καεί.

2. Χελιδονίσματα

Σε πολλές περιοχές της χώρας μας, την πρώτη Μαρτίου ή στις 21 Μαρτίου, ημέρα της εαρινής ισημερίας, τα παιδιά γυρνάνε στα σπίτια κρατώντας ένα αρθρωτό ομοίωμα χελιδονιού, την «χελιδόνα», και τραγουδούν ένα είδος καλάντων, τα χελιδονίσματα. Το έθιμο της χελιδόνας, έχει τις ρίζες του στην αρχαία Ελλάδα, και επιβιώνει μέχρι τις μέρες μας σε πολλά μέρη της Ελλάδας όπως Ήπειρο, Μακεδονία, Θράκη και Δωδεκάνησα.

Την «χελιδόνα» σε κάποιες περιοχές την στολίζουν με φύλλα κισσού, που είναι χαρακτηριστικό της αειθαλούς βλάστησης, σε άλλες, με ζουμπούλια ή άλλα ανοιξιάτικα λουλούδια, κι αλλού της κρεμούν κουδουνάκια και πολύχρωμα χαρτιά.

Οι «Χελιδονιστές», οι οποίοι ήταν κυρίως παιδιά αλλά και σε κάποιες περιπτώσεις ενήλικες, γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι τραγουδώντας τραγούδια για τον ερχομό των χελιδονιών. Παλιά, οι νοικοκυρές έδιναν στα παιδιά λάδι, κρασί, αλεύρι, σιτάρι, αυγά και σε λίγες περιπτώσεις χρήματα. Τα λεφτά καθώς και ότι προϊόντα μάζευαν τα παιδιά τα αφιέρωναν στην εκκλησία.

Το χελιδόνισμα « η  Περπερούνα», από τη συλλογή της Δόμνα Σαμίου:

 Xελιδόνα έρχεται
απ’ τη Mαύρη θάλασσα
θάλασσα ν-απέρασε
έκατσε και λάλησε.

Mώρ’ καλή νοικοκυρά

σέβα, έβγα στο κελάρι
φέρε αυγά σαρακοστιά
και σκοινιά πεντηκοστά
για να δέσομε το Μάρτη
και το τσιλιμπουρδάκι

κι αν δεν έχετε αυγά
παίρνομε την κλωσσαριά
να γεννάει, να κλωσάει
και να σέρνει τα πουλιά.

Το τραγούδι της χελιδόνας όπως διασώζεται από τον Αθηναίο περί το 200 μ.Χ. έχει μεγάλες ομοιότητες στον στίχο με τα σημερινά χελιδονίσματα: 

 «Ήλθε, ήλθε χελιδών (Ήρθε, ήρθ” η χελιδόνα)

καλάς ώρας άγουσα  καλούς ενιαυτούς (φέρνοντας καλοκαιριά και καλή χρονιά)

επί γαστέρι λευκά, επί νώτα μέλαινα (στην κοιλιά της άσπρη και στη ράχη μαύρη)

Παλάθαν συ προκύκλει εκ πίονος οίκου (Πέταξε μας μια αρμαθιά απ” το πλούσιο σπίτι σου)

οίνου τε δέπαστρον, τυρών τε κάνιστρον (και μια κούπα με κρασί και πανέρι με τυρί)

και Πυρών α χελιδών και λεκιθίταν (και σταράκι η χελιδόνα και τσουρέκι)

Ουκ απωθείται. Πότερ” απίωμες ή λαβώμεθα; (Δεν περιφρονεί. Τι θα γίνει; Φεύγουμε ή παίρνουμε;)

Ει μεν τι δώσεις ει δε μη, ουκ εάσομες (Αν μας δώσεις κατιτίς, ειδαλλιώς δε φεύγουμε)

Ή ταν θύραν φέρομες ή θυπερθυρον (ή την πόρτα παίρνουμε ή τ” ανώφλι της)

Ή ταν γυναίκα ταν έσω καθημέναν (ή την κυρά που μέσα κάθεται)

μικρά μεν εστί, ραδίως νιν οίσομες (μικρή είναι κι εύκολα την παίρνουμε)

Αν δη φέρης ρι, μέγα δη τι φέρεις (κι αν μας δώσεις κατιτίς κοίτα να “ν” της προκοπής)

Άνοιγ”, άνοιγε ταν θύραν χελιδόνι (Άνοιγε, άνοιγε την πόρτα στη χελιδόνα)

Ου γαρ γέροντες εσμέν, αλλά παιδιά (Γέροντες δεν είμαστε, είμαστε παιδιά)

3.   Άλλο έθιμο είναι η ψευδολογία που υπάρχει την 1η Απριλίου. Είναι σύμβολο της ανοιξιάτικης πάλης και του ξεγελάσματος των βλαπτικών δυνάμεων, που θα μπορούσαν να εμποδίσουν τον ερχομό της Άνοιξης και την αναγέννηση της φύσης. 

4.   Επίσης αρχές του Μάρτη τα σπίτια καθαρίζονται καλά και σπάζουν στην πόρτα κάποιο πήλινο αγγείο, για να διώξουν το χειμώνα και τις σκοτεινές δυνάμεις. Ενώ πολύ σημαντικό είναι να μπει στο σπίτι η πρωινή δροσιά του Μάρτη. Γι’ αυτό οι νοικοκυρές, βγαίνουν το ξημέρωμα και κόβουν ένα κλαδί ή σπαρτά που είναι γεμάτα μ’ αυτή την πρωινή δροσιά και ραντίζουν όλο το σπίτι.

  5.Το Σάββατο του Λαζάρου τα κορίτσια  περιφέρονται  στους δρόμους με ένα καλαθάκια στολισμένο με άνθη και βάγια,  τα οποία θεωρούνται  ότι έχουν γονιμοποιητική, θεραπευτική και αποτρεπτική κάθε κακού δύναμη, λέγοντας τα κάλαντα του Λαζάρου. Κάτι ανάλογο γινόταν και στην αρχαία Ελλάδα με την «ειρεσιώνη», ένα κλαδί ελιάς ή δαφνης με καρπούς που περιέφεραν τα παιδιά κατά την διάρκεια των ανοιξιάτικων γιορτών.

6.   Τα κόκκινα αυγά, κοσμογονικό σύμβολο, συνδέονται με τον τάφο απ’ όπου ξεπηδά η ζωή –αναγέννηση-. Τα αυγά συμβολίζουν την αναγέννηση γιατί γεννιούνται δύο φορές μία σαν αυγό και μία σαν πουλί.

Τα 5 γένη των ανθρώπων:Αργυρό, Ηρωικό, Χάλκινο,Σιδερένιο

Σύμφωνα με τον Ησίοδο μετά το χρυσό γένος (βλέπε στην ανάρτηση " Χρυσό γένος) δημιουργήθηκε από τους Ολύμπιους το αργυρό γένος των ανθρώπων.      Οι άνθρωποι ζούσαν λίγα χρόνια, ήσαν  ανώριμοι και κακοί, γκρινιάρηδες, αλαζόνες και βασανισμένοι. Ήταν αποκρουστικά τρομακτικά πλάσματα και αιμοβόρα. Έμεναν εκατό χρόνια κοντά στην μάνα τους μέχρι να ωριμάσουν. 

Δεν σεβάστηκαν τους θεούς και δεν θυσίαζαν  όπως ήταν η υποχρέωσή τους. Ο Δίας τους αφάνισε, πέθαιναν, τους κάλυπτε το χώμα και τους έλεγαν μακάριους του κάτω.  

Μετά ακολουθεί το χάλκινο γένος που το μυαλό τους το είχαν στον πόλεμο. Και η καρδιά τους ήταν σκληρή σαν ατσάλι, τα σπίτια τους, τα όπλα τους όλα τα έφτιαχναν από χαλκό.  Αλληλοεξοντώθηκαν λόγω της πολεμοχαρούς φύσης τους και κατέβηκαν κάτω στο σκοτεινό Άδη. 

 Το τέταρτο γένος των ηρώων το έπλασε ο Δίας και ήταν το πιο δίκαιο και τι πιο ανδρειωμένος, το γένος των ημίθεων, την προηγούμενη από μας γενιά. Αλλά και αυτούς τους χάλασε ο ολέθριος πόλεμο. Πήραν μέρος στον  πόλεμο της Τροίας χάριν της καλλίκομης Ελένης. Οι πιο πολλοί σκεπάσθηκαν στο χώμα, ελάχιστοι ζουν πέρα στο νησιά των Μακάρων,Ηρακλής, Θησέα..... τους οποίους θυμόμαστε και μεις σήμερα. 

Τέλος ήρθε το σιδερένιο γένος, το δικό μας γένος.  Θα υπάρχει ο κάματος, η φθορά, η αδικία, η αγνωμοσύνη, οι αρρώστιες, τα γεράματα, η υπερβολή, ο φθόνος..... αλλά υπάρχει και η Αρετή και η δικαιοσύνη

Χρυσό γένος των ανθρώπων

 Αφού οι θεοί δημιούργησαν τους ανθρώπους πολλές φορές άφηναν την κατοικία τους στον Όλυμπο και κατέβαιναν στη Γη και ζούσαν μαζί  τους. Υπήρχε ένα μέρος κοντά στην Κόρινθο, η Μηκώνη, όπου εκεί θεοί και άνθρωποι ζούσαν ανακατεμένοι. Τρώνε το ίδιο φαγητό κάθονται στο ίδιο τραπέζι, γλεντούν αντάμα, ακούνε τις Μούσες να ψάλλουν τη δόξα του Δία, τις περιπέτειες των θεών.

Η πεδιάδα της Μυκώνης είναι μια πλούσια και εύφορη και πλούσια γη. Εκεί λες και όλα φυτρώνουν μόνα τους. Είναι μια χρυσή εποχή, όπου οι θεοί και οι άνθρωποι δεν έχουν ακόμα ξεχωρίσει τίποτα, μια χρυσή εποχή που μερικές φορές την ονομάζουν και εποχή του Κρόνου, μια εποχή πριν από την εποχή της Τιτανομαχίας. Είναι ένας κόσμος ειρηνικός.

Εκείνη την εποχή οι άνθρωποι παρέμεναν νέοι, εξίσου δυνατοί στα χέρια και στα πόδια, όπως στην αρχή, γι’ αυτούς δεν υπήρχε γέννηση ούτε  θάνατος. Μετά από μυριάδες χρόνια ίδιοι και απαράλλακτοι όπως ήταν στον ανθό της ηλικίας τους, αποκοιμιόνταν, χάνονταν με τον ίδιο τρόπο που είχαν εμφανιστεί. Δεν υπήρχε ο μόχθος της δουλειάς, οι αρρώστιες και τα βάσανα.

Όμως αυτό δεν είναι αιώνιο και η στιγμή του χωρισμού  φτάνει. Ο Δίας μετά την Τιτανομαχία παίρνει την εξουσία στα χέρια του και μοιράζει στους θεούς αρμοδιότητες και μένει στο τέλος ο διαχωρισμός των ανθρώπων από τους θεούς.  

Όλοι οι θεοί και οι άνθρωποι είναι μαζεμένοι στη Μυκώνη. Προστάζει ο Δίας των Προμηθέα να μοιράσει έναν υπέροχο ταύρο. Ο Προμηθέας πρώτα τον σφάζει και μετά τον τεμαχίζει. Χωρίζει τα κομμάτια του ε δυο μέρη, ένα μέρος είναι για τους θεούς και ένα για τους ανθρώπους.

Ο Προμηθέας αφού έσφαξε τον ταύρο, τον έγδαρε και μετά άρχισε να το τεμαχίζει. Ξεχώρισε τα λευκά οστά του ζώου, τα έκανε ένα σωρό και τύλιξε το μερίδιο αυτό με ένα λεπτό, λευκό στρώμα λαχταριστού ξιγκιού. Αυτό ήταν το πρώτο δέμα.  Στην συνέχεια ο Προμηθέας φτιάχνει και το δεύτερο , όπου βάζει όλα τα κρέατα, τις σάρκες,  όλα τα κομμάτια του ζώου που τρώγονται. Αυτό το δέμα το τυλίγει μέσα τη γαστέρα του ζώου, στο στομάχι του, στη γλοιώδη, άσχημη, αποκρουστική στην όψη βοϊδοκοιλιά.  

Ο Προμηθέας φέρνει και τα δυο δέματα στο τραπέζι, μπροστά στο Δία. Ανάλογα με την επιλογή που θα κάνει ο Δίας θα χαραχτεί το όριο μεταξύ θεών και ανθρώπων. Ο Δίας κοιτάζει τις δυο μερίδες και λέει: « Προμηθέα, δόλιε και παμπόνηρε, η μοιρασιά σου είναι άνιση!». Ο Δίας διάλεξε το δέμα με τα οστά, γνωρίζοντας τι ο πονηρός Προμηθέας έχει κάνει.  Ανοίγει το δέμα βλέπει τα οστά και το ξίγκι και αστράφτει και βροντά εναντίον του Προμηθέα.

Ο Δίας δεν συγχώρεσε την πονηριά του Προμηθέα και στέρησε τους ανθρώπους τη φωτιά. Όμως ο Προμηθέας έκελψε πάλι τη φωτιά από το Δία μέσα σε ένα καλάμι και την έφερε στους ανθρώπους.
 

Όταν ο Δίας είδε ότι οι άνθρωποι είχαν πάλι τη φωτιά θύμωσε πολύ και ετοίμασε μια συμφορά γι αυτούς. Διέταξε τον Ήφαιστο να φτιάξει ένα ομοίωμα ντροπαλού κοριτσιού, από χώμα και νερό η θεά Αθηνά το στόλισε με ζώνη και αστραφτερό χιτώνα. Πάνω στο σώμα της έριξε ένα ωραίο πέπλο. Στις πλευρές του κρέμασε στεφάνια από λουλούδια και στο κεφάλι της φόρεσε ένα χρυσό στεφάνι, έργο του Ήφαιστου, για να ευχαριστήσει το Δία.   Η Αθηνά την έμαθε να υφαίνει  και να κάνει γυναικείες δουλειές. Ο Ερμής φύτεψε στο στήθος της ψέματα και κολακείες και απάτες και της έδωσε φωνή και την ονόμασε Πανδώρα.  Την πήρε ο αγγελιοφόρος των θεών και την πήγε στον Επιμηθέα. Αυτός δεν άκουσε τη συμβουλή του αδελφού του Επιμηθέα να μη δεχτεί κανένα δώρο του Διός, αλλά να το στείλει πίσω.  Δώρο στον Επιμηθέα ήταν και ένα μεγάλο δοχείο το οποίο δενέπρεπε να ανοιχτεί. Όμως η Πανδώρα δεν υπάκουσε από περιέργεια και το άνοιξε μ’ αποτέλεσμα να  σκορπιστούν όλες οι συμφορές στη γη. Η Πανδώρα κατάφερε να κλείσει το κουτό κλείνοντας μέσα την ελπίδα. Η Πανδώρα ήταν η πρώτη θνητή γυναίκα στη γη.  

Ο Προμηθέας τιμωρείτε από το Δία και στέλνεται στον Καύκασο όπου ο Ήφαιστος τον καρφώνει με τις αλυσίδες στο βουνό και ένας αετός θα τρώει την ημέρα το συκώτι του αθάνατου Προμηθέα και τη νύχτα αυτό μεγάλωνε. Ελευθερωτής του ήταν ο Ηρακλής μετά από χρόνια σκότωσε με το βέλος του τον αετό και έβγαλε τις αλυσίδες από τον Τιτάνα Προμηθέα.

Η γέννηση των ανθρώπων

Σύμφωνα με τον Ησίοδο τους ανθρώπους  τους έπλασε ο Προμηθέας, γιος του Τιτάνα Ιαπετού και της Νηρηίδας Κλυμένης. Ο Προμηθέας χρησιμοποίησε νερό και χώμα από τον Πανοπέα της Βοιωτίας, το χωριό Άγιος Βλάσης, και η Αθηνά φύσηξε ζωή μέσα τους.  Στην περιοχή αυτή στην αρχαιότητα δείχνανε  μεγάλα κομμάτια  ενός βράχο,  που δήθεν μύριζε σν ανθρώπινο σώμα.

Άλλοι μύθοι μας λένε ότι η Γη ήταν εκείνη που έδωσε τονπρώτο άνθρωπο, γιατί δεν ήθελε να ναι  μάνα  μόνο των δέντρων και  των ζώων. Είναι δύσκολο να πούμε αν ο Αλαλκομενέας  ξεπετάχτηκε σαν πρώτος άνθρωπος από τη  λίμνη Κωπαΐδα της Βοιωτίας.  Ίσως ήταν οι Κουρήτες στην Κρήτη ή οι Κορύβαντες,  ή η Λήμνος τον Κάβειρο.
 Ίσως η Αρκαδία να γέννησε τον πρώτο άνθρωπο,  τον Πελασγό, που γεννήθηκε πριν από την εμφάνιση της Σελήνης, γι αυτό οι Αρκάδες ονομάζονται    " Προσελήνιοι ". 

Σύμφωνα με άλλη εκδοχή του μύθου της γέννησης των ανθρώπων, οι θεοί τα πολύ παλιά χρόνια   για να μην είναι μόνοι τους δημιουργούν οι ίδιοι τους ανθρώπους αλλά και τα ζώα μέσα στη γη, από χώμα και φωτιά και από ό,τι ανακατεύεται με αυτά τα στοιχεία.  Τα έφεραν πάνω στο  φως και είπαν στον Προμηθέα και στον αδελφό του Επιμηθέα να κάνουν ωραία τα όντα αυτά  και να τους μοιράσουν τις ικανότητες που τους ταίριαζαν στον καθένα τους.

Ο Επιμηθέας ζήτησε από τον Προμηθέα να κάνει αυτός  τη διανομή αυτή. Ο Επιμηθέας έδωσε τα πάντα στα ζώα, φροντίζοντας ώστε  το κάθε ζωικό είδος να έχει ίσες πιθανότητες επιβίωσης έναντι των άλλων. Για παράδειγμα, τα μικρά ζώα όπως ο σπουργίτης ή ο λαγός, έδωσε στον πρώτο φτερά για να μπορεί να ξεφεύγει από τα αρπακτικά και στον άλλο, για τον ίδιο λόγο,  τρέξιμο και μια υπόγεια φωλιά όπου θα μπορεί να καταφεύγει σε περίπτωση κινδύνου. Σε άλλους έδωσε τρίχωμα ή ακόμη σκληρό δέρματα, ικανά να προφυλάσσουν από το κρύο, κατάλληλα και για τις ζέστες. Χωρίς να λογαριάσουμε ότι όταν πήγαιναν να κοιμηθούν τα ίδια  να τους είναι στρωσίδι το καθένα δικό τους, και από φυσικού του στον καθένα. Έδωσε στο ένα εδος κεράτινες οπλές, στο άλλο σκληρά δέρματα χωρίς αίμα. Έπειτα προμήθευσε με διαφορετικές τροφές τα διάφορα είδη: σε άλλα χορτάρια από τη γη, σε άλλα καρπούς δένδρων, σε άλλα ρίζες, σε ορισμένα όρισε η τροφή του να είναι η σάρκα άλλων ζώων, όμως τους έδωσε περισσότερη γονιμότητα, ενώ έδωσε μεγάλη γονιμότητα σε εκείνα που θα αποδεκατίζονταν από αυτά, κι έτσι διασφάλισε την επιβίωση του είδους.

Όμως ο Επιμηθέας επειδή δεν ήταν πολύ σοφός, δεν συνειδητοποίησε ότι έχοντας καταξοδέψει τις ιδιότητες για τα όντα που στερούνται λογικής, του απόμεινε το ανθρώπινο γένος που δεν είχε προικιστεί καθόλου και δεν ήξερε τι να κάνει. Τότε ήρθε ο Προμηθέας, για να επιθεωρήσει τη μοιρασιά. Βλέπει τα άλλα ζωντανά να έχουν τακτοποιηθεί όπως πρέπει από όλες τις απόψεις, και τον άνθρωπο να είναι ολόγυμνος, ανυπόδητος, χωρίς στρωσίδι, άοπλος. Τότε ο Προμηθέας, μην ξέροντας πώς να διαφυλάξει τον άνθρωπο, κλέβει από τον Ήφαιστο και την Αθηνά την τεχνική ικανότητα, κλέβοντας τη φωτιά. Και με αυτό τον τρόπο τη δωρίζει στον άνθρωπο.