Μεγάλη και Μικρή Άρκτος- ο μύθος της Καλλιστώ και του Αρκάδα, και ο μύθος της Μαντίνειας

Αν κοιτάξουμε το βράδυ προς το Βορρά, θα βρούμε εύκολα τον αστερισμό της Μεγάλης Άρκτου. Αποτελείται συνολικά από 138 άστρα. Τη Μεγάλη Άρκτο θα την αναγνωρίσουμε εύκολα από τα 7 λαμπρότερα άστρα της, που αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές σχηματίζουν ένα σχήμα σαν κατσαρόλα. Από τα 7 λαμπρότερα άστρα της, τα 4 σχηματίζουν ένα τετράπλευρο, το σώμα της Άρκτου, και τα υπόλοιπα 3 την ουρά της.

O αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου είναι ο σπουδαιότερος αστερισμός τον βόρειου ημισφαιρίου, γνωστός από την αρχαιότητα. Πολλοί λαοί την ονομάζουν Άμαξα, γιατί τα 4 άστρα της αποτελούν το αμάξι και τους τροχούς τον, ενώ τα άλλα τρία το τιμόνι ή τα άλογα. Τη Μεγάλη Άρκτο ο Όμηρος την ονομάζει και Ελίκη, λόγω της συνεχούς περιστροφής της γύρω από το Βορρά, ενώ οι Ρωμαίοι την ονόμαζαν Άροτρο, και τα 7 άστρα που την αποτελούν Επτά Βόες. Από αυτούς πήρε και το όνομά τον ο γειτονικός αστερισμός τον Βοώτη (ο βοσκός των βοδιών).

   Η πλούσια σε φαντασία Ελληνική μυθολογία συνδέει τη Μεγάλη Άρκτο με την ερωτική δραστηριότητα τον σκανταλιάρη Δία. Ο Δίας, λοιπόν, έβαλε στο μάτι την πανέμορφη Νύμφη Καλλιστώ, τη μονάκριβη κόρη τον Λυκάονα, βασιλιά της Αρκαδίας με τους 50 γιους. Η Καλλιστώ από μικρό κορίτσι ορκίστηκε πίστη και αφοσίωση στη θεά Άρτεμη και ότι θα μείνει για πάντα παρθένα, να την υπηρετεί και να τη συνοδεύει. Έτσι πήγε να ζήσει μαζί στο δάσος κυνηγώντας άγρια θηρία. Κάποτε όμως την είδε ό Δίας και την ερωτεύτηκε.  Για να την ξεγελάσει πήρε τη μορφή της Άρτεμης και την ανάγκασε να ξαπλώσει μαζί του. Η Καλλιστώ γέννησε τον ήρωα Αρκάδα, γενάρχη των Αρκάδων. Η παράνομη αυτή σχέση προκάλεσε, όπως ήταν επόμενο, τη ζήλια και την οργή της Θεάς Ήρας. Έτσι, για να την εκδικηθεί, μεταμόρφωσε την πεντάμορφη Καλλιστώ σε αρκούδα.

Η κακομοίρα η Καλλιστώ, μεταμορφωμένη σε αρκούδα, περιπλανιόταν χρόνια μέσα στα πυκνά δάση της Αρκαδίας, ώσπου κάποτε συνάντησε, παλικάρι πια, το γιο της τον Αρκάδα, που κυνηγούσε άγρια ζώα στο δάσος. Η Καλλιστώ επηρεασμένη από τη μητρική της αγάπη, ξεχνώντας ότι ήταν αρκούδα, έτρεξε να τον αγκαλιάσει. Ο Αρκάδας όμως, όπως ήταν επόμενο, δεν αναγνώρισε τη μάνα του. Βλέποντας μια αρκούδα να του επιτίθεται, σήκωσε το δόρυ του να τη σκοτώσει. Ο πανταχού παρών, όμως, Δίας, για να προλάβει τη μητροκτονία, μεταμόρφωσε και τον Αρκάδα σε Άρκτο. Μόνο τότε το μικρό αρκουδάκι αναγνώρισε τη μάνα του και έτρεξε χαρούμενο να κυλιστεί στα πόδια της. Ο παντοδύναμος Δίας, για να τους γλιτώσει μια και καλή από την οργή της Ήρας, έστειλε και τους δύο στον ουρανό και τους έκανε αστερισμούς, για να χαίρονται εκεί αιώνια τις νύχτες ο ένας κοντά στον άλλο. Η μητέρα έγινε ο αστερισμός της Μεγάλης Άρκτου, η κορωνίδα τον βόρειού ημισφαιρίου τον ουρανού, και ο γιος της, ο Αρκάδας, ο αστερισμός της Μικρή Άρκτου.

Η ζήλια, όμως, της 'Ηρας δε σταμάτησε εδώ. Αφού έκανε μια ζωηρή σκηνή ζηλοτυπίας στον πονηρούλη Δία, θυμωμένη πολύ από τη μεγάλη τιμή που έκανε στη φίλη του και το γιο τους, έστειλε τη Θέτιδα να διατάξει τον Ωκεανό, που αντιπροσώπευε τον ουρανό, να μην επιτρέψει ποτέ στους αστερισμούς αυτούς να βρουν ξεκούραση στους κόλπους του. Απαγόρευσε, λοιπόν, στους δύο εχθρούς της να ανατέλλουν και να δύουν, για να μη λούζονται ποτέ στα υγρά βασίλεια του ωκεανού και να ξεκουράζονται. Έγιναν, δηλαδή, αειφανείς αστερισμοί. 'Ετσι, οι δύο Άρκτοι από τότε ουδέποτε ξεκουράζονται.

Ο Δίας όμως, για να τους λυτρώσει για πάντα από τη ζήλια της Ήρας τοποθέτησε κοντά τους ένα άλλο  αστέρι, ένα από τα πιο φωτεινά τον ουράνιο θόλο, τον Αρκτούρο, το όνομα του οποίου σημαίνει ο φύλακας της Άρκτου, να τους συνοδεύει και να τους προστατεύει στην αιωνιότητα.

Η ονομασία της Μεγάλης Άρκτου συνδέεται όμως και με έναν αρχαϊκό αρκαδικό μύθο. Στη Μαντινεία της Αρκαδίας υπάρχει η εξής παράδοση: «Στους αρχαϊκούς χρόνους ο ουρανός ήταν κολλημένος με τη Γη, γυάλινος αλλά μεριές μεριές μαλακός. Κάποιοι κυνηγοί σκότωσαν σε ένα κυνήγι μιαν αρκούδα και κάρφωσαν το αρκουδοτόμαρο στον ουρανό. Έτσι, σχηματίστηκε η Μεγάλη Άρκτος, και τα καρφιά έγιναν τα άστρα της».

Άστρα, αστερισμοί πλανήτες

 Αν μια ανέφελη νύχτα  ρίξουμε το βλέμμα μας στον ουρανό θα δούμε χιλιάδες αστέρια να τρεμοσβήνουν. Τα περισσότερα από αυτά τα φωτεινά ουράνια σώματα είναι άστρα όπως και ο Ήλιος μας και φαίνονται τόσο μικρά λόγω της τεράστιας απόστασης από τη Γη. Λίγα και κοντινά  σε μας ουράνια σώματα αποτελούν τους πλανήτες, σαν τη Γη μας, και τους δορυφόρους των πλανητών, σαν τη σελήνη.

Νότιο ημισφαίριο

Οι πλανήτες είναι πάρα πολύ μικροί σε σχέση με τις διαστάσεις του Ήλιου και δεν είναι άστρα, αλλά μικρά ετερόφωτα ουράνια σώματα, που φαίνονται φωτεινά επειδή ανακλούν το φως του Ήλιου. Λέγοντα πλανήτες από την αρχαία λέξη πλάνητας , που σημαίνει περιπλανώμενος, διότι οι πλανήτες φαίνονται να μετακινούνται, σε σχέση με τα χιλιάδες άστρα του ουρανού που μοιάζουν ακίνητα. Αυτά οι αρχαίοι Έλληνες τα έλεγαν « απλανή άστρα». 

Βόρειο ημισφαίριο

Κοιτάζοντας τον αστροστόλιστο  ουρανό νομίζουμε ότι τα αστέρια είναι άπειρα και σκορπισμένα τυχαία στο διάστημα. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Τα αστέρια που μπορούμε να διακρίνουμε με τα μάτια μας, ούτε άπειρα είναι, ούτε σκορπισμένα άτακτα είναι.

Στο βόρειο ημισφαίριο της Γης, που βρίσκεται και η Ελλάδα μπορούμε να δούμε περίπου 3.000 άστρα. Στο Νότιο ημισφαίριο περίπου 2.000 άστρα διαφορετικά από τα προηγούμενα, δηλαδή συνολικά και στα δυο ημισφαίρια μπορούμε να δούμε με γυμνό μάτι 5.000 διαφορετικά άστρα.

Ινδικό ύφασμα  με παραστάσεις

Τα άστρα ακτινοβολούν μέρα και νύχτα, δεν διακρίνονται όμως την ημέρα λόγω της τεράστιας ακτινοβολίας του Ήλιου. Τα άστρα πάνω στον ουρανό σχηματίζουν μεταξύ τους, αν τα ενώσουμε με νοητές γραμμές, διάφορα γεωμετρικά σχήματα, όπως τρίγωνα τετράπλευρα, πολύγωνα και σταυρούς. Όλα αυτά τα συμπλέγματα των άστρων ονομάστηκαν αστερισμοί, που η πλούσια μυθολογία τους συνέδεσε με την ύπαρξη θεών, ηρώων, μυθικών ζώων και πραγμάτων. 

Βόρειο ημισφαίριο

νότιο ημισφαίριο

Εισαγωγή στην Ελληνική Αστρονομκή Μυθολογία

 

Ας φανταστούμε τον άνθρωπο των σπηλαίων  τα βράδια, μετά από ένα πλούσιο δείπνο, που το εξασφάλισε με πολύ κόπο να κάθεται  στην είσοδο της σπηλιάς του και να αναρωτιέται τι είναι εκείνα  τα φωτεινά φωτάκια  πάνω από το κεφάλι του στον σκοτεινό ουρανό. Η ερώτηση αυτή συνέχιζε να βασανίζει τους ανθρώπους, οι οποίοι όλο και περισσότερο τους απασχολούσε, καθώς οργάνωναν την κοινωνία τους και έκαναν ευκολότερη την επιβίωσή τους.

Πολλοί αρχαίοι λαοί πολιτισμοί, όπως οι Έλληνες, οι Αιγύπτιοι, οι Κινέζοι κτλ,  ασχολήθηκαν με τ’ αστέρια και μελέτησαν τις θέσεις και τις κινήσεις τους κι ας μην καταλάβαιναν τη φύση τους. Η άγνοια αυτή τους ανάγκασε να προσδώσουν στα ουράνια σώματα θεϊκές ή μαγικές ιδιότητες και να δημιουργήσουν πολύπλοκους  και θαυμαστούς μύθους.  

Μύθους που αναφέρονταν σε φιλικά και αγαπημένα πρόσωπα ή ισχυρούς θεούς και ήρωες, που η παράδοση τους ήθελε αθανάτους και δυνατούς να ελέγχουν και να κατευθύνουν τις τύχες των ανθρώπων από ψηλά. Έτσι γεννήθηκε η Ελληνική Αστρονομική Μυθολογία, αυτό το θαυμαστό παραμύθι των άστρων.

Σήμερα εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε τους αστερισμούς, όχι βέβαια γιατί πιστεύουμε ότι τ΄ αστέρια τους  έχουν κάποια φυσική ή μαγική  ιδιότητα μεταξύ τους αλλά για τοπογραφικούς λόγους. 

Στην επίσημη ονοματολογία των αστερισμών υπάρχουν 48 αναγνωρισμένοι από τους αρχαίους Έλληνες αστερισμοί με ονόματα που οι ίδιοι τους έδωσαν. Τα περισσότερα λαμπρά αστέρια αυτών των αστερισμών διατηρούν ακόμα τα ελληνικά ονόματα της αρχαιότητας.

ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 2015 -2016

Συνεχίζεται για τρίτη χρονιά το ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Λιβαδειάς που απευθύνεται σε μαθητές/τριες των τάξεων Δ΄, Ε΄ και ΣΤ' του Δημοτικού Σχολείου.

Σκοπός του εργαστηρίου είναι να έρθουν τα παιδιά σε επαφή μέσω της αφήγησης με τους αξεπέραστους αρχαιοελληνικούς μύθους. Πρόκειται για μια προσπάθεια κινητοποίησης της φαντασίας και της ευρηματικότητας των παιδιών, καθώς είναι μια ευκαιρία να γνωρίσουν τον πλούτο της ελληνικής μυθολογίας.

Υπεύθυνη του «Μυθολογικού Εργαστηρίου» είναι η εκπαιδευτικός Βασιλική Νιαβή.

Οι συναντήσεις θα γίνονται στο χώρο της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Λιβαδειάς μία φορά το μήνα, ημέρα Σάββατο από 11.00 π.μ. έως 12.30 μμ.

Πρώτη συνάντηση Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2015.

Δηλώσεις συμμετοχής στα τηλ. 2261089970 ή 2261081340.